Fyrri rannsóknir

Fyrri fornleifarannsóknir sem ráðist hefur verið í á Hólastað, eru fáar og mjög takmarkaðar og engin rannsókn hefur farið fram á bæjarhólnum sjálfum. Katrín Gunnarsdóttir, fornleifafræðingur hjá Byggðasafni Skagfirðinga, gerði fornleifaskrá fyrir Hóla og Hof og gaf út hjá Byggðasafninu árið 2000. Árið 1988 var grafið í kirkjugólf og fyrir vatnsrásir í kirkjugarði. Var þá komið niður á margar grafir sem voru rannsakaðar. Frá þeirri rannsókn greinir Mjöll Snæsdóttir í Skagfirðingabók árið 1991 í grein sem ber heitið "Biskupabein og önnur bein á Hólum". Loks má nefna að Guðbrandur Jónsson lét grafa vestan við núverandi kirkju árið 1918, þar sem hann taldi vera bein Jóns Arasonar. Þeim beinum var komið fyrir í kistu í turninum er hann var vígður árið 1950.

Áformuð rannsókn á Hólum verður sett í stærra fornleifafræðilegt samhengi og þá sérstaklega litið til rannsókna á íslenskri byggingararfleifð á Bessastöðum, Reykholti, Viðey, Keldum og víðar, en einnig til sambærilegra rannsókna í öðrum norrænum löndum, t.d. á Kirkjubæ í Færeyjum, Niðarósi í Noregi og Görðum á Grænlandi.

Fáar heildstæðar rannsóknir hafa farið fram hér á landi á gripum sem fundist hafa við fornleifarannsóknir á Íslandi. Þær helstu eru hinar yfirgripsmiklu rannsóknir Guðrúnar Sveinbjarnardóttur á jarðfundnu keramíki, fil.kand. ritgerð verkefnisstjórans, Ragnheiðar Traustadóttur, Keramik på Videy, Island (En statistisk studie), og verk Kristjáns Eldjárns, Kuml og haugfé. Þá ber að geta rannsókna Kristínar H. Sigurðardóttur á járni til forna.

Sagnfræðilegar rannsóknir um Hóla eru og mjög takmarkaðar, en nefna má sögu Hólastaðar eftir Gunnlaug Björnsson, sem gefur ágætt yfirlit um sögu staðarins, sérstaklega þó hinar síðari aldir, Dómkirkjur á Hólum eftir Guðbrand Jónsson, sem er undirstöðurit á margan hátt og mjög gagnlegt fyrir fornleifarannsóknirnar, og loks ritgerð Brynleifs Tobíassonar, "Heim að Hólum" sem gefin var út í Skagfirzkum fræðum og fjallar um sögu Hólastóls á miðöldum. Til er óprentuð ritgerð um efnahag Hólastóls eftir Ólaf Ásgeirsson, þjóðskjalavörð.

Fornleifarannsókn á Hólum nýtur þess að til er mikið af rituðum heimildum um staðinn, húsakost og byggingar. Frá 16. til 18. öld er til mikið magn heimilda, sem eru lítt rannsakaðar. Úttektir voru þá gerðar á Hólastað með reglulegu millibili og eru þær varðveittar á Þjóðskjalasafni. Í skrá um biskupsskjalasafn á Þjóðskjalasafni eru þessar heimildir taldar upp. Þær hafa verið nýttar við einstök verkefni, eins og byggingu tilgátuhúss á Hólum. Reikningar stólsins og bréfabækur biskupa geta nýst við rannsóknina. Skrár um það efni eru einnig á Þjóðskjalasafni. Skrá yfir úttektir, reikninga og bréfabækur er í fylgiskjali. Miklar heimildir eru til um verslun frá 17. og þó aðallega 18. öld, sem nýst geta við rannsóknina. Þessar heimildir liggja í Kaupmannahöfn og eru aðeins til á filmum hér á landi. Prentgripir frá Hólum á tímabilinu eru mikilvægar heimildir um tækni og verkþekkingu á sviðinu hér á landi sem bera má saman við erlendar heimildir.

Þær heimildir sem þegar hafa verið nefndar eru það umfangsmiklar að beina ætti miklu átaki að því að rannsaka þær og túlka. Sú athugun er mikilvæg forsenda góðs árangurs í fornleifarannsókninni sem fyrirhuguð er á Hólum.