Bleikjukynbætur

Umsjón með framkvæmd kynbótaverkefnisins hefur Einar Svavarssonar (einsi[hjá]holar.is) ásamt samstarfsmönnum sínum, þeim Guðmundi Björnssyni og Herði Jónssyni. Þorvaldur Árnason prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands sér um kynbótaútreikninga og veitir fræðilega ráðgjöf við kynbæturnar.

Forsaga
Árið 1989 var hafist handa við undirbúning bleikjukynbóta með því að bera saman vöxt og kynþroskaaldur bleikjustofna úr ýmsum ám og vötnum í mismunandi eldisumhverfi. Til samanburðarins voru notuð afkvæmi villtra foreldra af 12 stofnum og afkvæmi eldisfiska úr Hólalaxi, Hólastofn, sem var samsettur úr nokkrum stofnum úr Húnavatnssýslum. Í stuttu máli voru niðurstöður samanburðarins að mikill breytileiki væri á milli stofna í vexti og hlutfalli kynþroska fiska við tveggja og þriggja ára aldur (Emma Eyþórsdóttir o.fl. 1993).
Árið 1990 var sett upp samanburðartilraun á systkinahópum af einum bleikjustofni til að meta arfgengi og fylgni þunga og kynþroskahlutfalls við mismunandi aldur. Niðurstöður þessarar tilraunar voru að þessir eiginleikar hefðu hátt arfgengi svo vænta mætti góðs árangurs af úrvali fyrir þeim (Einar Svavarsson 1999).

Stofnar
Á grundvelli niðurstaðna úr stofnasamanburði og mati á arfgengi hófust kynbætur á bleikju á Hólum í Hjaltadal haustið 1992. Efniviðurinn í kynbæturnar var fengin úr þeim stofnum sem reynst höfðu best. Æxlað var saman og innbyrðis fiskum úr eftirtöldum vötnum og ám sem mynduðu þannig kynbótastofninn sem að mestu var byggður upp á fyrstu þremur árum verkefnisins: Ölvesvatn, Grenlækur, Laxárvatn, Litlaá, Hólastofn, Víðidalsá, Miðfjarðará, Hrútafjarðará. Stofnunum er hér raða upp eftir því hver hlutdeild þeirra var í kynbótastofninum í upphafi. Tveir fyrst töldu stofnarnir sýndu yfirburði í samanburði á vexti og síðbúnum kynþroska. Reyndar var tekið inn nokkuð af utanaðkomandi efni í stofninn allt til ársins 2003. Aðallega var um að ræða sömu stofna og áður höfðu verið teknir inn, en auk þess var bætt við fáeinum fiskum úr Mývatni, Frostastaðavatni og frá Nauteyri.
Frá og með haustinu 1994 var klakfiskunum skipt í tvær línur eftir roðlit, dökku línu og ljósu línu. Grenlækjarstofninn er fyrirferðamestur í dökku línunni og Ölvesvatnsstofninn í ljósu línunni. Þannig eru í raun tveir kynbótastofnar í verkefninu. Þetta kom til vegna óska framleiðenda um mismunandi roðlit sem markaðir kölluðu eftir. Á síðustu árum hafa áherslur á roðlit minnkað og hrogn sem seld eru til bleikjueldisstöðva í flestum tilfellum blendingar dökku og ljósu línunnar. Ef einhver blendingsþróttur* er fyrir hendi þá skilar hann sér með þessu fyrirkomulagi.     

* Blendingsþróttur: Betri vöxtur, frjósemi eða lifun blendinga tveggja stofna heldur en fæst hjá foreldrum hvors stofns fyrir sig.

Kynbótamarkmið
Markmið kynbótanna er að rækta hraðvaxta eldisstofn, sem er frjósamur en verður þó ekki kynþroska fyrr en á þriðja hausti frá klaki, nýtir fóður vel, hefur gott viðnám gegn sjúkdómum og gefur hæsta verð á erlendum mörkuðum.
Hingað til hefur megináhersla verið lögð á aukinn vaxtarhraða og seinkun kynþroska. Hins vegar er full ástæða til að skoða hvort velja skuli fyrir fleiri eiginleikum. Rannsóknir hafa sýnt að hægt er að auka holdgæði og viðnám gegn sjúkdómum með kynbótum. Mat á þessum eiginleikum er gjarnan nokkuð kostnaðarsamt, kallar á sérstakan búnað og aðstöðu. Einnig verður að horfa til þess að þegar bætt er við eiginleikum í úrvalinu þá mun það í flestum tilfellum draga úr framförum fyrir þeim eiginleikum sem hingað til hefur verið lögð áhersla á.

Framkvæmd
Við bleikjukynbæturnar er beitt hliðstæðum aðferðum og notaðar hafa verið við kynbætur á laxi í Noregi. Hrogn úr hverri hrygnu eru frjóvguð með svilum úr einum hæng, en hver hængur frjóvgar tvær til þrjár hrygnur. Þannig eru myndaðir hópar alsystkina og hálfsystkina. Val á hængum til undaneldis er strangara en val á hrygnum þar sem hver hængur er gjarnan látinn frjóvga hrogn tveggja til þriggja hrygna. Þetta fyrirkomulag eykur hraða kynbótaframfaranna miðað við að einungis einn hængur væri notaður á móti hverri hrygnu.
Á grundvelli kynbótaeinkunnar, þar sem þyngd og kynþroski hafa jafnt vægi, og úrvalsskilyrða um gallalaust útlit eru árlega valdar um 170 hrygnur og 60-70 hængar úr um 5000 fiska hópi. Völdu fiskarnir eru notaðir til undaneldis fyrir næstu kynslóð. Undan þeim koma 170 systkinahópar sem eru aldir í sér kerjum í eitt ár frá frjóvgun. Þá fær hver fiskur merki síns systkinahóps (frostmerki og uggaklipping). Að merkingu lokinni er úrtak úr hverjum systkinahópi alið á tveimur prófunarstöðvum og í kynbótastöðinni. Við tveggja ára aldur eru allir fiskarnir vegnir, lengdarmældir, kynþroski skráður ásamt athugasemdum ef gallar eru sjáanlegir. Þessi mæling er grundvöllur kynbótaeinkunnar sem byggist á einstaklingnum sjálfum og skyldum einstaklingum (aðallega systkinum og hálfsystkinum).Til að aukning skyldleikaræktar verði ekki of mikil eru foreldrar hverrar kynslóðar valdir úr a.m.k. 30 systkinahópum. Kynslóðabilið er 3-4 ár.
Árið eftir að hrygnurnar hafa verið notaðar til undaneldis í kynbótaverkefninu eru þær notaðar til framleiðslu söluhrogna, þ.e. við 4 ára aldur og aftur við 5 og 6 ára aldur. Hængarnir sem eru notaðir á söluhrogn eru valdir mun strangar en hængar sem notaðir eru í kynbótaverkefnið vegna þess að einn hængur dugar til að frjóvga hrogn margra hrygna.
Í Sigtúni í Öxarfirði er öryggisstöð fyrir kynbótaefniviðinn til að lágmarka skaða ef eitthvað færi úrskeiðis í kynbótastöðinni á Hólum.

Guðmundur Björnsson að störfum.

Árangur
Kynbótaframfarir innan bleikjukynbótaverkefnisins hafa verið nálægt því sem búast mátti við út frá mati á arfgengi eiginleikanna sem valið hefur verið fyrir. Nýlegt mat gert af Þorvaldi Árnasyni prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands, sýnir að kynbótaframfarir samsvara því að þyngd hafi aukist um 3-4% á ári. Þetta mat er byggt á niðurstöðum úr eldi bæði á Hólum og í útstöðvum. Til eru gögn um útstöðvahópa sem hafa verið í eldi Silfurstjörnunni flest ár frá upphafi kynbótaverkefnisins. Vaxtarhraði þessara hópa, mældur sem TGC, hefur hækkað jafnt og þétt frá 1994 (mynd 1). Aðstæður í Silfurstjörnunni hafa að mestu verið hliðstæðar allan þennan tíma, eldishiti 8-10 °C og selta um 12‰. Yfirleitt fer útstöðvahópurinn í Silfurstjörnuna skömmu eftir áramót og er þá um 70g. Þyngd útstöðvarhópsins er síðan mæld um miðjan desember eftir að hafa verið níu mánuði í stöðinni. Miðað við framfarir í vaxtarhraða (mynd 2) má gera ráð fyrir að lokaþyngd fiska sem komu úr hrygningu árið 2008 hafi verið nærri helmingi meiri en lokaþyngd í upphafi kynbótanna. Auk kynbótanna má gera ráð fyrir að hluta þyngdaraukningarinnar megi rekja til betra atlætis og betra fóðurs. Til samanburðar er sýndur áætlaður vöxtur fiska á sama tímabili sem aldir væru við 6 °C (mynd 2).

Mynd 1.

Mynd 1. Vaxtarhraði (TGC) mismunandi árganga bleikju í Silfurstjörnunni.

Mynd 2.

Mynd 2. Áætluð meðalþyngd útstöðvahópa bleikjukynbótaverkefnisins í Silfurstjörnunni við 9°C.  Miðað er við að fiskarnir komi í stöðina 70g um miðjan febrúar og séu aldir í níu mánuði. Til samanburðar er sýnd áætluð þyngd fiska sem aldir væru jafn lengi við 6°C.                                                                                                                                                                                               

Mynd 3.

Mynd 3. Áætluð aukning í vaxtarhraða (TGC) miðað við 3,5% þyngdaraukningu á ári.

Vaxtarmælingar
Hér er vaxtarhraði sýndur sem vaxtarstuðull (thermal growth coeffcient, TGC). Kosturinn við að mæla vöxt með TGC stuðlinum felst einkum í því að hann er ekki háður hitastigi og stærð fiskanna eins og dagvöxtur (specific growth rate). Aftast í þessum kafla eru sýnd dæmi um það hvernig TGC stuðullinn er reiknaður í Excel, en hann er reiknaður sem hér segir:

þ1 og þ2 eru upphafs- og lokaþyngd, t er meðalhiti á vaxtartímabilinu og d er fjöldi daga á vaxtartímabilinu.

Þessi mæling byggist á þeim forsendum að þyngd vaxi í hlutfalli við lengd í þriðja veldi, að lengdarvöxtur sé línulegur og vaxtarhraði aukist í beinu hlutfalli við hitastig. Reyndir eldismenn átta sig strax á því að þessar forsendur standast ekki fyllilega. Í fyrsta lagi þá er þyngd ekki í raun alveg í beinu hlutfalli við lengd í þriðja veldi. Ef svo væri, þá myndi holdastuðull ekki aukast eins og hann gerir yfirleitt samhliða því að fiskarnir vaxa. Einnig eykst vaxtarhraði með auknu hitastigi bara upp að kjörhitastigi vaxtar. Það breytir því ekki að þessar forsendur virðast standast nægilega vel til þess að líkanið virðist virka nokkuð vel við hitastig sem er undir kjörhitastigi (12-14 °C) og þrátt fyrir að holdastuðull bleikju sé ekki stöðugur á vaxtartíma. Hingað til hefur vöxtur bleikju við mismunandi hitastig oftast verið áætlaður með vaxtarlíkani frá Malcolm Jobling. Á mynd 1 var vaxtarlíkan Joblings notað til þess að áætla TGC bleikju af mismunandi stærð og aldri við mismunandi hita. Eins og sjá má, er lítill munur á TGC fiska af mismunandi stærð sem aldir eru við mismunandi hitastig og er TGC skv. líkaninu milli 1,6 og 1,8.
Vöxtur kynbættrar bleikju af kynslóðinni sem kom úr hrygningu 2008 er um 2,6 (mynd 1). Áætlaður vöxtur kynslóðar úr hrygningu 2010 sem alin er í kynbótastöðinni á Hólum er 2,8-2,9. Þessi vöxtur er heldur betri en vöxtur fiska í flestum eldisstöðvum hér á landi sem er á bilinu frá 1,7-2,7, en meðaltalið er sennilega heldur hærra en 2. Til samanburðar má nefna að vöxtur bleikju í kanadískum og sænskum eldisstöðvum er heldur slakari. Meðalvöxtur á laxi í Noregi, Chile og Skotlandi er 2,2-2,5 þó svo að við bestu aðstæður geti vöxturinn farið upp fyrir 3.
Vaxtarhraðinn sem sýndur er á mynd 1 getur verið n.k. viðmið fyrir bleikjuframleiðendur til þess að meta vöxt í eldisstöðvum sínum. Í flestum stöðvum ætti að vera mögulegt að ná sama TGC (2,6-2,8) og á fiski sem alinn er í kynbótastöðinni á Hólum óháð hitastigi. Áætlað TGC í nokkrum íslenskum stöðvum gefur þó til kynna nokkru lakari vöxt. Þessar tölur sýna að hægt er að auka vaxtarhraða bleikju í sumum íslenskum eldisstöðvum með bættum eldisaðferðum.

Mynd 4. Vaxtarstuðull bleikju áætlaður með líkani Joblings við mismunandi hitastig. Einnig er sýndur TGC fyrir fiska í kynbótastöðinni á Hólum og áætlaðan vaxtarhraða fiska í nokkrum íslenskum eldisstöðvum. Hér að neðan eru sýnd dæmi um það hvernig TGC er reiknað og einnig hvernig meta megi áætlaða stærð fiska að tilteknum tíma liðnum með útreikningum byggðum á TGC.
Dæmi 1. Hversu hátt er TGC í eldisstöð þar sem upphafsþungi fiska er 10g og lokaþungi eftir 12 mánaða eldi er 800. Eldishiti var 8 °C.


Dæmi 2. Hversu hátt er TGC í eldisstöð er 2,5, upphafsþyngd fiska er 20g 30. nóvember og meðaleldishiti er 7 °C. Hvað má gera ráð fyrir að þyngd fiskanna verði 31. mars?

Hér er sýnt hvernig setja má upp jöfnurnar sem notaðar voru við útreikninga í Excel:

Grænu reitirnir sýna hvernig gögnin voru slegin inn. Sláið inn upphafs- og lokaþyngd í grömmum. Notið sama snið og sýnt er hér að ofan (í grænu reitunum) á dagsetningar. Það er allt í lagi þó excel breyti því sjálfkrafa í t.d. 1/09/2010 eins og sést í gula reitnum. Bleiku reitirnir sýna formúlurnar og gulu reitirnir sýna niðurstöðuna úr formúlunum.